بحرانهایی مانند جنگ، زلزله، سیل، بیماری های واگیردار و بحرانهای اقتصادی میتوانند نظام کاری یک کشور را با چالشهای جدی مواجه کنند. در چنین شرایطی، نحوهی تنظیم ساعات کاری و شرایط کاری اهمیت بسیاری دارد؛ هم برای حفظ ایمنی و سلامت کارکنان و هم برای تداوم خدمات حیاتی. متاسفانه ساختار مشخصی برای مدیریت بحران در قانون کار ایران وجود ندارد، اما بر اساس تجربه امکان اجرای سیاستهای انعطافپذیر وجود دارد. در ادامه به بررسی ساعات و شرایط کاری در بحرانها میپردازیم و وضعیت ایران را با برخی کشورهای دیگر مقایسه میکنیم.
آنچه در این مطلب می خوانیم
چرا باید شرایط کاری در بحران ها متفاوت باشد؟
شرایط بحرانی معمولاً ناگهانی و با پیامدهای گسترده هستند. ادامهی کار به شکل عادی نهتنها امکانپذیر نیست، بلکه میتواند سلامتی و ایمنی کارکنان را تهدید کند. در این مواقع، تنظیم ساعات کار، تغییر شیفتها، فراهم کردن امکان دورکاری و در مواردی تعطیلی موقت کسبوکارها، کاملاً ضروری است.
ساعات و شرایط کاری در بحران های طبیعی
✅ زلزله و سیل
در زمان بروز زلزله یا سیل شدید، دولتها معمولاً تعطیلی موقت در مناطق آسیبدیده اعلام میکنند. این تعطیلیها میتواند شامل:
- تعطیلی کامل ادارهها و کسبوکارها برای چند روز یا هفته
- کاهش ساعات کاری (مثلاً از ۸ ساعت به ۴ ساعت)
- استفاده از شیفتهای اضطراری برای تداوم خدمات حیاتی
- اجبار به مرخصی با حقوق یا بدون حقوق
در ایران، پس از زلزلههایی مانند کرمانشاه یا بم، تعطیلی موقت ادارات و مدارس رایج بود، اما ساختار مشخصی برای مدیریت ساعات کاری تعریف نشده است.
شرایط کاری در زمان جنگ یا ناامنی
در شرایط جنگی یا تنشهای امنیتی، شرایط کاری بسیار پیچیدهتر میشود. معمولاً:
- کارکنان خدمات اضطراری و امنیتی موظف به کار با شیفتهای خاص میشوند.
- ساعات کاری افزایش یا کاهش مییابد، بسته به مأموریت هر سازمان.
- برخی مشاغل موقتاً تعطیل یا به مناطق امن منتقل میشوند.
- مرخصی اضطراری، جابهجایی کارکنان و آموزشهای نظامی یا پدافندی به بخشی از برنامه منابع انسانی تبدیل میشود.
در ایران، در زمان جنگ ایران و عراق، صنایع حیاتی به حالت آمادهباش درآمده بودند و برخی سازمانها کار شبانهروزی داشتند. اما ادارات دولتی در مناطق غیرجنگی معمولاً با کاهش ساعات کاری مواجه بودند.
تجربه ایران در بحران کرونا
در سالهای ۱۳۹۸ تا ۱۴۰۰، ایران مانند سایر کشورهای جهان با همهگیری کرونا مواجه شد. از جمله اقداماتی که برای تنظیم شرایط کاری در ایران انجام شد میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- کاهش ساعات کاری ادارات دولتی به ۴ یا ۵ ساعت در روز
- ایجاد امکان دورکاری برای بسیاری از کارکنان
- استفاده از شیفتهای چرخشی برای جلوگیری از ازدحام
- مرخصیهای تشویقی یا اجباری برای بیماران یا کارکنان پرریسک
شرایط کاری در بحران:
برای درک بهتر، نگاهی داریم به سیاستهای منابع انسانی و تنظیم ساعات کار در چند کشور در زمان بحران:
آلمان:
کاهش ساعت کاری و پرداخت بخشی از حقوق توسط دولت برای جلوگیری از اخراجها
آمریکا:
مرخصی اضطراری (FMLA)، دورکاری گسترده، بیمه حمایتی برای کارکنان خدمات ضروری
ژاپن:
آمادگی بالا در برابر زلزله، شیفتهای ویژه، تعطیلی مناطق بحرانی، آموزشهای مکرر
فرانسه:
تعطیلی با حمایت دولتی، مذاکره با اتحادیهها برای تنظیم ساعت کار، مرخصی با حقوق
ایران:
تعطیلی منطقهای، کاهش ساعات کاری، دورکاری در مواقع خاص، ولی فاقد ساختار دائم و یکپارچه
ساعات کاری در جنگ چگونه تغییر میکند؟
در زمان جنگ، ساعات کاری تحت تأثیر شدت درگیری، موقعیت جغرافیایی، نوع سازمان و میزان فوریت خدمات قرار میگیرد. تغییرات رایج عبارتاند از:
۱. افزایش ساعات کاری برای خدمات حیاتی
در بخشهای نظامی، درمانی، امنیتی و صنایع مهم مانند دارو، انرژی یا تجهیزات نظامی، ساعات کاری معمولاً افزایش مییابد. در بسیاری از موارد، کارکنان روزانه بین ۱۰ تا ۱۴ ساعت و حتی بیشتر کار میکنند.
۲. کاهش ساعات یا تعطیلی در مناطق درگیر
در مناطق درگیری یا بمباران، بسیاری از فعالیتهای غیرضروری به حالت تعلیق درمیآیند و ساعات کاری ادارات به حداقل کاهش پیدا میکند، یا کاملاً تعطیل میشوند.
۳. استفاده از شیفتهای اضطراری
سازمانها برای حفظ کارکرد بخشهای ضروری و کاهش خستگی نیروها، معمولاً از شیفتبندی چرخشی، کارهای کوتاهمدت و نوبتهای منعطف استفاده میکنند.
نمونههایی از کشورهای مختلف
ایران در جنگ تحمیلی
- ادارات دولتی: در مناطق غیرجنگی ساعات کاری کاهش یافت. بسیاری از ادارات از ساعت ۸ تا ۱۳ فعالیت میکردند.
- صنایع دفاعی و نظامی: ساعات کاری تا ۱۲ ساعت در روز افزایش یافت. بعضی کارخانهها ۳ شیفت شبانهروزی فعال بودند.
- مناطق جنگی: تعطیلی ادارات، تخلیه مناطق پرخطر، و تبدیل برخی سازمانها به پستهای امدادی یا پشتیبانی.
اوکراین در جنگ ۲۰۲۲
- ادارات شهری و خدمات عمومی: ساعات کاری محدود شد و کارکنان بر اساس نوبت و در پناهگاهها خدمت میکردند.
- بخش درمان و امنیت: شیفتهای طولانی و دائمی با تمرکز بر حفظ زیرساختهای حیاتی ادامه داشت.
بریتانیا در جنگ جهانی دوم
- دولت از شهروندان خواست برای پیروزی در جنگ، بیش از ۶۰ ساعت در هفته کار کنند.
- زنان بهعنوان نیروی کار جایگزین مردان وارد کارخانهها شدند.
- تعطیلات لغو شد و کار بهصورت شبانهروزی در جریان بود.
گروههایی که بیشترین ساعات کاری را در جنگ دارند
| گروه شغلی | ویژگی ساعات کاری در جنگ |
| نیروهای مسلح | آمادهباش ۲۴ ساعته، حضور شبانهروزی |
| کادر درمان | شیفتهای طولانی، شیفت شب، کار در شرایط پرخطر |
| صنایع کلیدی | کار مداوم بدون تعطیلی برای تولید تجهیزات و منابع |
| آتشنشانی و امداد | کار فوری در حوادث و مناطق آسیبدیده |
| خبرنگاران جنگی | فعالیت بدون محدودیت زمانی برای پوشش اخبار |
قانون کار در شرایط جنگی چه میگوید؟
در بسیاری از کشورها، قوانین کار عادی در زمان جنگ تعدیل یا تعلیق میشوند. دولتها اختیار دارند دستورالعملهای خاصی برای سازمانها صادر کنند. از جمله:
- مرخصی بدون حقوق اجباری برای مشاغل غیراولویتدار
- کار اجباری (کار ملی) در برخی صنایع یا خدمات حیاتی
- افزایش حقوق و مزایای جبرانی برای جبران سختی شرایط کاری
- کاهش محدودیتهای مربوط به حداکثر ساعات کار در هفته
در ایران، قانون کار ماده مستقلی برای جنگ ندارد، اما طبق مصوبات دولت و شورای عالی امنیت ملی، دستورالعملهای ویژه صادر میشود.
چالشهای منابع انسانی در دوران جنگ
مدیران منابع انسانی در زمان جنگ با چالشهای متعددی مواجهاند:
| خستگی و فرسودگی | استفاده از شیفتهای چرخشی، استراحت اجباری |
| کمبود منابع انسانی | جذب داوطلب، جابهجایی نیرو از واحدهای دیگر |
| روحیه پایین کارکنان | مشوقهای مالی، معنوی و پشتیبانی روانشناسی |
| ایمنی فیزیکی | فراهم کردن مکان امن، آموزش پدافند غیرعامل |
نقش منابع انسانی در بحران
در شرایط بحرانی، واحد منابع انسانی نقش کلیدی دارد:
- برنامهریزی اضطراری منابع انسانی
- ابلاغ شیفتهای جدید و کاهش ساعات کار
- اطلاعرسانی دقیق و شفاف به کارکنان
- رسیدگی به سلامت روانی و جسمی نیروی کار
- ایجاد ساختارهای دورکاری، مرخصی ویژه، و حمایت از کارکنان آسیبپذیر
سازمانهایی که واحد HR قویتری داشتند، در بحران کرونا یا بلایای طبیعی، عملکرد بهتری از خود نشان دادند.
آیا ایران نیاز به قانون خاص برای کار در بحران دارد؟
بله. یکی از ضعفهای اصلی قانون کار ایران، نبود چارچوب مشخص و دائم برای مدیریت ساعات و شرایط کاری در بحرانها است. پیشنهاد میشود:
- تدوین «آییننامه مدیریت منابع انسانی در بحران» توسط وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی
- آموزش مدیران منابع انسانی برای مقابله با بحرانهای مختلف
- فراهمسازی زیرساختهای قانونی برای دورکاری، مرخصی اضطراری و حمایت مالی از کارکنان
جمعبندی و پیشنهاد
بحرانها بخشی جدانشدنی از دنیای امروز هستند و آمادگی در برابر آنها یک الزام است، نه انتخاب. کشورهایی که چارچوب قانونی و ساختارهای منابع انسانی قوی دارند، میتوانند ساعات و شرایط کاری را در بحرانها بهگونهای تنظیم کنند که هم از سلامت نیروی کار محافظت شود و هم بهرهوری سازمانها حفظ شود. در ایران نیز حرکت بهسمت ایجاد چنین ساختارهایی ضروری است.
ساعات کاری در شرایط جنگی بهشدت وابسته به نوع بحران، موقعیت جغرافیایی، و اهمیت مأموریت سازمان است. برای آمادگی بیشتر در مواجهه با بحرانهای مشابه، پیشنهاد میشود:
- تدوین آییننامه اختصاصی منابع انسانی در بحران و جنگ توسط سازمانها
- آموزش مدیران برای مدیریت شیفتهای اضطراری
- پیشبینی سیستمهای پشتیبان و جایگزین برای کارکنان کلیدی
- فراهم کردن امکانات رفاهی و روانی برای حفظ سلامت نیروی کار
پیشنهاد ویژه
اگر صاحب کسب و کار، مدیر منابع انسانی یا پژوهشگر حوزه کار هستید، بررسی دقیق «آیین نامه های بحران در منابع انسانی» در سایر کشورها میتواند الگوی مناسبی برای طراحی سیستم داخلی شما باشد.
سوال و جواب مرتبط:
آیا قانون کار در زمان جنگ اجرا میشود؟
✅ قوانین کار ممکن است تعدیل، تعلیق یا با دستورات دولتی جایگزین شوند. در بیشتر کشورها، دولت اختیار تنظیم شرایط ویژه کار را دارد.
کارفرما در زمان جنگ چه مسئولیتهایی دارد؟
✅ حفظ ایمنی کارکنان، ایجاد نظم کاری متناسب با شرایط اضطراری و حمایت روانی از پرسنل از مسئولیتهای اصلی کارفرماست.
آیا امکان مرخصی در شرایط جنگی وجود دارد؟
✅ مرخصی در مشاغل حیاتی محدود میشود، ولی در مشاغل غیراولویتدار ممکن است مرخصی اجباری یا بدون حقوق داده شود.
آیا ساعات کاری در جنگ باید ثبت و مستند شود؟
✅ بله، حتی در شرایط بحران ثبت ساعات کاری اهمیت دارد، بهویژه برای پرداخت حقوق، بیمه و سوابق شغلی کارکنان.
سازمانها چگونه میتوانند فشار کاری را کاهش دهند؟
✅ با استفاده از شیفتهای کوتاهتر، نوبتبندی منظم، و حمایت روانی میتوان فرسودگی کارکنان را کاهش داد.
آیا تجربه جنگ میتواند ساختار کاری کشورها را در آینده تغییر دهد؟
✅ بله، بسیاری از کشورها پس از جنگ ساختار کاری خود را انعطافپذیرتر، شیفتیتر و دیجیتالتر کردهاند.
هیچ دیدگاهی نوشته نشده است.