مرخصی یا به عبارت دیگر تعطیلی کاری (تعطیلی کاری با واژه تعطیل کاری متفاوت است) تعداد مشخصی از روزهای کاری کارگر یا کارمند است که به انتخاب خود فرد شاغل برای انجام امور شخصی مورد استفاده قرار می گیرد و می تواند روزهای مشخصی از سال را در محل کار خود حاضر نشود.

انواع مرخصی در قانون چیست؟

مرخصی در واقع حق قانونی هر فرد شاغل است که برای وی در ترک کار برای روزهای غیر تعطیل در نظر گرفته شده است. البته فقط در مورد اشخاصی صدق می کند که به کاری اشتغال دارند و حق بیمه دریافت می نمایند. کسانی که به صورت روزمزد یا ساعتی کار می کنند، مشمول قانون استفاده از مرخصی نمی شوند.

بنابراین یکی از مهم ترین مسائلی که کارگران و کارکنان در ادارات دولتی و شرکت های خصوصی با آن مواجه هستند، شیوه استفاده از مرخصی‌ های اداری و نحوه اجرای آن ‌هاست. در قانون روش های متفاوتی جهت استفاده از مرخصی برای کارکنان وجود دارد که به انواع مرخصی استحقاقی با حقوق از نوع ساعتی و روزانه، مرخصی بدون حقوق مانند مرخصی استعلاجی و مرخصی زایمان و … در ادارات دولتی و خصوصی تقسیم می شود. در ادامه با انواع مرخصی آشنا می شویم.

مرخصی استحقاقی با حقوق

مرخصی استحقاقی در واقع روزهایی در ماه است که فرد شاغل می تواند در محل کار خود حاضر نشود بدون آنکه از حقوق وی مبلغی کسر شود. این مرخصی استحقاقی برای هر کارگر یا کارمند به میزان دو روز و نیم در ماه است که در سال مجموعأ ۱۹۲ ساعت و معادل ۲۶ روز در یک سال می شود. البته شخص شاغل می تواند تعداد ۹ روز از مجموع این ۲۶ روز را ذخیره کند و سال بعد از آن استفاده نماید.

نحوه استفاده از مرخصی استحقاقی در ادارات دولتی و شرکت های خصوصی به نظر مدیر مجموعه و کارفرما نیز بستگی دارد. برخی افراد شاغل با موافقت مدیر و کارفرمای خود می توانند از مرخصی های خود استفاده نکنند و پول آن را در پایان سال یا پایان هر شش ماه از کارفرما بگیرند. در مقابل برخی کارفرمایان پرسنل خود را مجبور به استفاده از مرخصی ها می کنند و اگر کارکنان از مرخصی های خود استفاده نکنند به غیر از ۹ روز آن بقیه مرخصی ها از بین رفته و در اصطلاح می سوزد.

در اینجا به استناد قانون اداره کار نکات مهمی را در مورد مرخصی استحقاقی کارکنان و کارگران متذکر می شویم:

  • طبق ماده ۶۳ قانون کار، کارگران علاوه بر تمام تعطیلات رسمی کشور روز ۱۱ اردیبهشت روز کارگر را هم تعطیل هستند و کارفرمایان نباید در این روز کارگران را وادار به کار کنند. اگر کارفرمایان در این روز کارگران را به خدمت بگیرند باید حقوق و دستمزد و اضافه کار روز تعطیل برای ایشان محاسبه شود.
  • طبق ماده ۶۴ برای کار کمتر از یک سال کارگر، مرخصی به نسبت مدت کار وی محاسبه می‌شود.
  • در صورت استعفا و ترک کار کارگر، مطالبات بابت مرخصی ‌های باقیمانده به وی تعلق نخواهد گرفت.
  • مرخصی ‌های روزهای پنجشنبه باید ۴ ساعت در نظر گرفته شود.
  • مرخصی سالیانه کارگرانی که به کارهای سخت و زیان آور اشتغال دارند ۵ هفته است.
  • ماده ۷۳ قانون کار به مرخصی ‌های ارفاقی کارگران اشاره می کند. این مرخصی ها متأثر از حوادث و اتفاقات زندگی کارگران است که «مرخصی اضطراری» هم نامیده می شود و در مواردی خاص مثل ازدواج دائم یا شرایط اضطرار مانند فوت بستگان درجه یک و یا مواجهه با حوادث غیرمترقبه اعم از زلزله و آتش سوزی، کارگران مشمول قانون کار حق استفاده از سه روز مرخصی با حقوق و بدون کسر از مرخصی سالیانه را دارند.

مرخصی ساعتی

مرخصی ساعتی همان طور که از نام آن مشخص است ساعاتی از مرخصی استحقاقی کارگر و یا کارمند بوده و از میزان آن کسر می شود. پرسنل اغلب در صورت وجود کارهای ضروری یا کارهای اداری که نیاز به مراجعه صبح دارد از مرخصی ساعتی استفاده می کنند. میزان استفاده از مرخصی ساعتی کارکنان در کارگاه ها و شرکت های مختلف متفاوت است. پرسنل در برخی از شرکت ها تا ۲ ساعت و برخی دیگر تا ۵ ساعت و حتی ۶ ساعت در روز هم مجاز به استفاده از مرخصی ساعتی می باشند. این نوع مرخصی می تواند به حدی زیاد شود که تمام مرخصی استحقاقی ماهانه فرد شاغل مصرف شود و در پایان ماه دیگر چیزی از مرخصی استحقاقی وی نماند.

مرخصی بدون حقوق

مرخصی بدون حقوق در قانون برای کارهایی مانند انجام سفر‌های طولانی، تحصیل، امور شخصی، گرفتاری‌ های خانوادگی، تغییر کار و گذراندن دوره آزمایشی برای کار جدید و غیره پیش بینی شده است. پرسنل برای استفاده از این نوع مرخصی باید موافقت کتبی کارفرما را اخذ کنند. فرد شاغل می تواند تا ۲ سال از این مرخصی استفاده نماید و در صورت نیاز و موافقت کارفرما تا ۲ سال دیگر هم قابل تمدید است.

در این نوع مرخصی هیچ گونه حقوق و مزایایی به شخص از جمله حقوق ماهانه، بیمه، سنوات، حق بن و حق مسکن، عیدی و سایر موارد تعلق نمی گیرد. طبق ماده ۱۶ قانون کار استفاده از این نوع مرخصی باید با موافقت کارفرما صورت گیرد. چرا که در طول مرخصی بدون حقوق قرارداد کار شخص به حالت تعلیق در می ‌آید و پس از پایان مرخصی بدون حقوق، کارگر می تواند به کار سابق خود باز ‌گردد.

همچنین در صورتی که کارگر یا کارمندی مرخصی استحقاقی نداشته باشد و از طرفی نیاز به مرخصی داشته باشد می تواند با موافقت مسئول ذیربط از مرخصی بدون حقوق استفاده کند که سقف آن در طول سال، یک ماه است. همچنین روزهای تعطیلی که طی مدت مرخصی بدون حقوق فرد واقع می شود جزء مدت مرخصی او محسوب می شود.

مرخصی حج واجب نیز در زمره مرخصی های بدون حقوق است. این مرخصی به مدت یک ماه و فقط برای یک بار قابل استفاده است و فرد شاغل باید حداقل ۳۰ روز مرخصی استحقاقی ذخیره داشته باشد و اگر نداشته باشد مرخصی حج وی بدون حقوق محاسبه می شود و برای این یک ماه حقوق و مزایایی به شخص شاغل تعلق نمی گیرد. البته در این مورد نیز باید درخواست به کارفرما ارائه شود و موافقت وی اخذ شود.

مرخصی استعلاجی

یکی دیگر از انواع مرخصی در قانون اداره کار، مرخصی استعلاجی است که باید به تأیید سازمان تأمین اجتماعی برسد. این نوع از مرخصی برای مدیر و کارفرما به صورت بدون حقوق است و مختص زمان های بیماری پرسنل و کارگران است و تا سلامتی و بهبودی کامل شخص شاغل به تشخیص و تأیید پزشک معالج می تواند ادامه داشته باشد.

مرخصی استعلاجی

در قانون کار هیچ گونه محدودیتی برای استفاده از مرخصی استعلاجی افراد شاغل مشمول قانون کار پیش بینی نشده و به هر میزانی که پزشک معالج شخص تجویز کرده باشد، کارگر یا کارمند می تواند از مرخصی استعلاجی استفاده کند. البته شایان ذکر است که طبق ماده ۷۴ قانون کار و ماده ۵۹ قانون تأمین اجتماعی این نوع مرخصی چه کوتاه مدت و چه بلندمدت تابع ضوابط و مقررات است، به گونه ای که مدت مرخصی استعلاجی باید توسط پزشک معتمد و معالج و یا حتی کمیسیون پزشکی سازمان تأمین اجتماعی تأیید شود تا هم جزء سوابق کار و بازنشستگی فرد شاغل محسوب شود و هم غرامت و دستمزد به وی پرداخت شود که به میزان ۷۵ درصد از حقوق شخص بدون احتساب اضافه کاری ایشان است.

هر گاه فرد شاغل بیمار شود و آن بیماری مانع از کار و فعالیت او باشد، باید موضوع را در کوتاه ترین زمان ممکن به مدیر و کارفرمای مجموعه خود اطلاع دهد و در مورد کمتر از ۱۰ روز گواهی پزشک را در اولین روز پس از مراجعه به محل خدمت تحویل دهد و در موارد ۱۰ روز و یا بیش تر می بایست در پایان روز دهم به رئیس واحد مربوطه تحویل نماید.

سقف استفاده از مرخصی استعلاجی ۴ ماه است، اما اگر پزشک معتمد و شورای عالی پزشکی تأیید کنند زمان مرخصی می تواند به یک سال برسد. همچنین اگر بیماری صعب العلاج باشد کارگر را بازنشسته می‌کنند.

نوع دیگری از مرخصی استعلاجی برای کارگر مربوط به حوادث ناشی از کار است که در این حالت کارفرما و تأمین اجتماعی موظف هستند که ۱۰۰ درصد حقوق و دستمزد روزانه کارگر را بپردازند و کارفرما باید حق بیمه کارگر را تا پایان ایام تعطیلی کاری پرداخت کرده و این دوران جزء سابقه کار وی هم محسوب می شود.

مرخصی زایمان

مرخصی زایمان مرخصی ایام بارداری و شیر دهی مادر است و طبق قانون اداره کار تأمین اجتماعی حداکثر  ۶ ماه است. خانم های شاغل می توانند قبل از زایمان و یا بعد از زایمان از این نوع مرخصی استفاده کنند به این صورت که بخشی از آن را در ماه های پایانی بارداری و بخشی دیگر را بعد از زایمان استفاده کنند و حقوق و مزایا هم به آن تعلق می گیرد. این نوع مرخصی نیز برای کارفرمایان و مدیران مجموعه ها از نوع بدون حقوق می باشد.

خانم ها پس از اتمام مرخصی زایمان باید به سازمان تأمین اجتماعی مراجعه نموده و برای دریافت حق و حقوق خود اقدام کنند. نکته مهم این است که کارفرما اجازه اخراج فرد شاغل را ندارد و موظف است پس از پایان مرخصی زایمان و تعطیلی کاری، وی را به کار بازگرداند مگر آنکه خود شخص تمایلی به بازگشت نداشته باشد.

آشنایی کامل با انواع مرخصی در قانون کار

آموزش تعریف انواع مرخصی در نرم افزار ویسمن به همراه ویدئوی آموزشی