یکی از مواردی که اغلب اوقات حسابداران و مدیران در تعیین آن دچار اشتباه می شوند نحوه محاسبه اضافه کاری کارگران است. اضافه کاری مقوله ای است که هر کارگری به هنگام کار و اشتغال خود با آن زیاد سروکار دارد و محاسبه نشدن دقیق دستمزد اضافه کاری همیشه از مشکلاتی است که کارگران و کارفرمایان با آن مواجه بوده ‌اند. در قانون کار بندهای واضح و روشنی در مورد میزان ساعات کار و نحوه محاسبه اضافه کاری لحاظ شده است که با رعایت آن ها بخش بزرگی از تنش های بین کارگران و کارفرمایان حل خواهد شد.

ما در این مقاله قصد داریم با بیان همه چیز در مورد اضافه کاری برای همیشه ابهامات این مورد را حل کنیم.

ساعات کار طبق قانون کار

طبق ماده ۵۱ قانون کار ساعت کار مدت زمانی است که کارگر نیرو یا وقت خود را به منظور انجام کار در اختیار کارفرما قرار می دهد. به غیر از مواردی که در این قانون مستثنی شده است ساعات کار کارگران در شبانه روز نباید از ۸ ساعت تجاوز نماید.

بر اساس تبصره ۱ همین ماده کارفرما با توافق کارگران، نماینده یا نمایندگان قانونی آنان، می تواند ساعات کار را در بعضی از روزهای هفته کمتر از میزان مقرر و در دیگر روزها اضافه بر این میزان تعیین کند به شرط آن که مجموع ساعات کار هر هفته از ۴۴ ساعت بیشتر نشود. بنابراین این تبصره چنانچه ماهیت کار طوری باشد که ساعات کارکرد در برخی روزها کمتر از ۸ ساعت و برخی روزها بیشتر از ۸ ساعت شود، در مجموع کل ساعات کار هفتگی نباید از ۴۴ ساعت در هفته تجاوز نماید.

نکته: جهت مشاغل سخت و زیان اور و کارهای دشوار و زیرزمینی، ساعات کار از ۶ ساعت در روز شبانه روز و ۳۶ ساعت در طول هفته نباید تجاوز کند.

نحوه محاسبه ساعات کار

همان طور که گفته شد ساعات کار هفتگی کارگران ۴۴ ساعت است. هر هفته ۶ روز کاری دارد، بنابراین با تقسیم ۴۴ بر ۶ عدد 7.33 بدست می آید که معادل ۷ ساعت و ۲۰ دقیقه است. بنابراین ساعات کار موظفی کارگر در هر روز ۷ ساعت و ۲۰ دقیقه است. در محاسبات جبری از عدد 7.33 (هفت و سی و سه صدم) استفاده می شود. در ماه های مختلف تعداد تعطیلات متفاوت است. چون تعطیلات با مزد است بنابراین وجود تعطیل در طول ماه باعث کاهش ساعات کار موظفی کارگر در آن ماه می شود.

ساعات کار بسیاری از شرکت ها عرفأ بدین ترتیب تقسیم بندی شده است که پنج روز ابتدای هفته روزی ۸ ساعت و پنج شنبه ها برابر با ۴ ساعت می باشد.

با توجه به اینکه مبنای تعیین حقوق، ماه 30 روزه می باشد ساعات کار ماهیانه بدین ترتیب محاسبه میگرد:

معادل چهار هفته      176 =  44 * 4

معادل دو روز    16 = 8 * 2

ساعت در ماه     192 = 16 + 176

نکاتی در خصوص ساعات کاری

ساعات کاری باید در اوایل شروع فعالیت کارگاه، تنظیم شود و کارفرما و کارگر بر سر آن به توافق برسند. اگر زمانی کارفرمایی که کارگاهش صبح فعالیت داشته است بخواهد این ساعت را به شب یا عصر انتقال دهد، می ‌بایست دوباره بر سر این موضوع اعضای آن (کارگران و کارفرمایان) به توافق برسند. در شرایطی که یک کارفرما دلایل توجیه کننده کافی داشته باشد می‌ تواند بر اساس ماده 26 قوانین کار، ساعات کاری را تغییر دهد.

ساعاتی که صرف خوردن صبحانه و ناهار می ‌شود، شامل ساعات کاری نیست، ولی شایان ذکر است که اگر در یک کارگاه قبل از شروع فعالیت، روند دیگری در پیش گرفته باشند و قرار بر احتساب ساعاتی که صرف خوردن صبحانه و یا ناهار و شام می‌ شود در ساعات کاری باشد، باید این روند و نحوه محاسبه استمرار یابد و به مرحله اجرا برسد. جالب است بدانید که آن دسته از شغل هایی که بعد از انجام کار عرفأ به تعویض لباس و استحمام احتیاج دارند، این امور نیز برای آن ها جزء ساعات کاریشان محاسبه خواهد شد.

طبق تعاریف گفته شده میزان ساعاتی که کارگر وقت و یا نیروی خود را در اختیار کارفرما قرار داده است کارکرد واقعی وی محسوب می شود. ساعات کاری یا همان کارکرد کارگران از روی دفتر حضور و غیاب، سیستم های مکانیزه حضور و غیاب و … بدست می آید.

چنانچه کارگری در طول ماه از مرخصی استحقاقی استفاده کرده باشد مدت زمانی که از مرخصی وی کسر خواهد شد به کارکرد واقعی وی اضافه خواهد شد.

ساعات کاری در ماه رمضان

ماده 150 قوانین کار یک نکته در مورد ساعات کار در ماه رمضان دارد که مربوط به اختصاص دادن یک زمان توسط کارفرما به کارگران جهت انجام فرایض دینی و یا خوردن سحری و افطاری است. این مدت زمان تعیین شده شامل ساعت کار می ‌شود و در روند احتساب ساعات کاری، این زمان هم محاسبه می‌شود.

اضافه کاری چیست و چگونه محاسبه می شود؟

دریافت حقوق و دستمزد کافی مهمترین دلیل اشتغال افراد است که بتواند با درآمد معین جوابگوی مخارج زندگی خود و یا افراد تحت تکفل خود باشد. محول کردن کار‌‌ اضافی علاوه بر ساعات کار عادی به کارکنان را اضافه‌ کاری می گویند که شامل حقوق مازاد می باشد. ممکن است این کار در داخل محیط کار و یا بعضأ خارج از محیط کار توسط افراد شاغل برای کارفرمایان انجام شود و دستمزد پرداختی هم مازاد بر حقوق ساعات کاری عادی و بر اساس قوانین مربوطه محاسبه می شود. موضوعی که از بیان اضافه ‌کاری به ذهن می رسد کسب درآمد بیشتر توسط کارمند است.

 

همه چیز در مورد اضافه کاری

 

درخواست کار اضافی یا همان اضافه کار از کارگر یک سری شرایط دارد که ماده 59 قوانین کار به آن پرداخته است. بنابراین اگر نیاز باشد ساعات کار کارگری بیش از ساعات کار موظفی ۴۴ ساعت در هفته باشد باید شرایط ماده ۵۹ قانون کار رعایت شود. این شرایط عبارت اند از:

الف: موافقت کارگر ب: پرداخت (۴۰%) اضافه بر مزد هر ساعت کار عادی.

درباره‌ نحوه محاسبه کار اضافی در این ماده آمده است که در صورت محول کردن اضافه کار به یک کارگر، می‌ بایست 40 درصد مازاد بر دستمزد هر ساعت کارگر در شرایط عادی کار پرداخت شود. برای احتساب مبلغ ریالی مزد اضافه کار باید اول به محاسبه‌ یک ساعت کار در شرایط عادی بپردازیم و بعد آن را در عدد 1.4 ضرب کنیم تا به این صورت دستمزد یک ساعت اضافه کاری که باید به کارگر پرداخت شود را به دست آوریم.

دستمزد اضافه کاری و نحوه محاسبه آن

دستمزد اضافه‌ کاری بر اساس قوانین مشخص می شود و کلیه مؤسسات اقتصادی که تحت قوانین مربوط به کار فعالیت می کنند ملزم به رعایت این موضوع هستند و دانستن آن برای کارفرما و کارمند الزامی است. محاسبه اضافه ‌کاری در قوانین کشورهای مختلف متفاوت است و عمومأ درصدی از دستمزد کار یک ساعت عادی  با مزد یک ساعت کار جمع می شود و مبلغ پرداختی نهایی برای یک ساعت است.

فوق العاده اضافه کاری آن بخش از دستمزد ساعت های اضافه کار است که علاوه بر نرخ ساعت های کار عادی به کارمندان پرداخت می شود. همچنین نرخ هر ساعت اضافه کار طبق قانون کار ۴۰% بیشتر از ساعت های کار عادی می باشد.

به عنوان مثال اگر حقوق ساعت های کار عادی کارمندی ۶۰۰۰ ریال باشد فوق العاده اضافه کاری آن به صورت زیر محاسبه می شود:

فوق العاده اضافه کاری:  ۲۴۰۰ = ۴۰% × ۶۰۰۰

دستمزد یک ساعت اضافه کاری:  ۸۴۰۰ = ۲۴۰۰ + ۶۰۰۰

از نظر پرداخت حق بیمه هم این موضوع با توجه به قوانین متفاوت است و ممکن است اضافه‌ کاری در بعضی از سازمان ها شامل حق بیمه و مزایای اضافی بشود و در برخی دیگر از سازمان ها و مؤسسات به جز دستمزد اضافه‌ کاری، بیمه و مزایای دیگری به آن تعلق نگیرد.

انواع اضافه کاری

  • کارکنانی که در محل خدمت خود مازاد بر ساعات کاری ماهانه در ادامه ساعات کار عادی خود ملزم به انجام اضافه ‌کاری هستند.

  • کارگرانی که در روزهای تعطیل رسمی سر کار حاضر می شوند که برابر با مواد قانونی اشاره شده، کار در روزهای تعطیل رسمی نیز به عنوان اضافه کار محسوب می شود.

  • کارمندانی که خارج از محل کار در حال انجام مأموریت هستند.

  • کارمندانی که کارهایی از قبیل تدریس، ترجمه، تألیف کتاب و مقاله در راستای نیازهای سازمان انجام می دهند.

تعطیل کاری و روزهای تعطیل در قانون کار

طبق ماده ۶۲ قانون کار روز جمعه برای کارگران تعطیل هفتگی است. مزد و مزایا و بیمه روز جمعه باید بدون حضور کارگر در کارگاه پرداخت شود.

طبق ماده ۶۳ نیز تعطیلات رسمی تقویم کشور و ۱۱ اردیبهشت به عنوان روز کارگر برای کارگران تعطیل با مزد و بیمه است.

با تلفیق مفاد مواد ۵۱ و ۶۲ و ۶۳ قانون کار چنین نتیجه گیری می شود: اگر کارگر در روزهای تعطیل رسمی کار کند و به جای آن روز دیگری تعطیل نشود باعث افزایش ساعات کار کارگر از مدت ساعات کار موظفی و در نهایت اضافه کاری می شود.

عنوان تعطیل کاری همان اضافه کاری است و این عنوان عرف شده و در قانون کار تعطیل کاری وجود ندارد.

محاسبه دستمزد در روزهای تعطیل کاری

در روزهای تعطیل کاری دستمزد کار از همان ابتدا مانند اضافه کار محاسبه خواهد شد. به این صورت که دستمزد هر ساعت کار به علاوه‌ 40 درصد اضافه بر دستمزد کار عادی پرداخت می‌ شود. البته در برخی کارگاه ها از ابتدای فعالیت، این میزان اضافی (40 درصد) بیشتر تعیین شده است که اشکالی ندارد و این روال نیز معتبر است.

روش دیگری که با آن می‌ توان اضافه کار را محاسبه کرد، محاسبه کار اضافی بر اساس مزد ماهیانه است که بر 192 ساعت تقسیم می ‌شود و مزایای بیشتری را برای کارگران در بر دارد. این نحوه‌ محاسبه با قانون مغایرت نداشته و مجاز است.

مرجعی که ضرورت اضافه کار و مدت زمان آن را تعیین می ‌کند، اداره امور اجتماعی کار است. زمانی که کارگر با تمایل خودش مشغول به انجام اضافه کار شود، نیاز نیست فرد کارفرما پس از 48 ساعت موضوع را به نزدیک ترین اداره کار اطلاع دهد. فقط در شرایطی که کارفرما بر طبق لازم دانستن کار اضافی، به کارگران خود اضافه کار محول کند، این عمل (اطلاع به اداره کار) الزامی است.

جمعه کاری طبق قانون کار

همان گونه که ذکر شد روز جمعه طبق ماده ۶۲ قانون کار جزء روز تعطیل هفتگی کارگران تعیین شده است و اگر ماهیت کار طوری باشد که در روز جمعه کارگران کار کنند باید فوق العاده جمعه کاری برای ساعات کار جمعه به میزان ۴۰% پرداخت گردد.

از آنجا که جمعه همه جا تعطیل است و خانواده ها می توانند در کنار هم از این تعطیلی استفاده نمایند لذا تعطیلی این روز مزایای بیشتری نسبت به تعطیلی کارگر در روزهای غیر جمعه دارد. بنابراین فوق العاده جمعه کاری ۴۰% در نظر گرفته شده که به تعطیلات سایر روزها این فوق العاده تعلق نمی گیرد.

تفاوت تعطیل کاری و جمعه کاری

فوق العاده ۴۰% جمعه کاری متفاوت از ۴۰% موضوع اضافه کاری است.

به عنوان مثال کارگری که هم روز جمعه کار می کند و هم روز تعطیل رسمی وسط هفته و به جای این دو روز تعطیل، روزهای دیگری را تعطیل نیست برای روز جمعه که سر کار بوده هم اضافه کاری و هم جمعه کاری (۱۸۰%) محاسبه می شود ولی برای روز تعطیل رسمی وسط هفته فقط اضافه کاری (۱۴۰%) تعطق می گیرد.

 

جمعه کاری

 

اضافه کاری در روز کارگر (روز یازدهم اردیبشهت)

طبق ماده ۶۳ قانون کار علاوه‌ بر تعطیلات رسمی کشور، روز کارگر (۱۱ اردیبهشت) نیز جزء تعطیل رسمی کارگران به حساب می ‌آید. بنابراین چنانچه شخصی در روز یازدهم اردیبهشت کار کند باید مزد و اضافه کار او طبق مزد اضافه کار در یک روز تعطیل حساب شود.

فرمول های محاسبه اضافه کاری و جمعه کاری و تعطیل کاری قانون کار

ساعات اضافه کاری ماه = کارکرد موظفی کارگر – ساعات کارکرد در ماه

مزد هر ساعت اضافه کاری = (مزد روزانه تقسیم بر 7.33)  *  1.4

فوق العاده اضافه کاری ماه = مزد هر ساعت اضافه کاری * ساعات اضافه کاری ماه

فوق العاده هر ساعت جمعه کاری = (مزد روزانه تقسیم بر 7.33)  *  0.4

فوق العاده جمعه کاری ماه = فوق العاده هر ساعت جمعه کاری * ساعات جمعه کاری در ماه

نکاتی در خصوص اضافه کاری

  • اضافه کاری تنها و تنها زمانی معنی پیدا می کند که ساعات کار موظفی تکمیل شود و چنانچه ساعات کاری در طول ماه از ساعات کار موظفی آن ماه کمتر باشد کار تحت هر شرایطی اضافه کار محسوب نمی شود. مثلا در طول هفته ۴ روز کاری و روزانه ۱۰ ساعت کار باشد که مجموع کارکرد هفتگی ۴۰ ساعت می شود که از میزان مقرر در قانون کمتر است و اضافه کاری محسوب نمی شود.

  • میزان ساعات اضافه کاری که یک کارگر در طول یک روز می ‌تواند انجام دهد، 4 ساعت است. البته در موارد خاص و بنا بر توافق کارگر و کارفرما بیش از این مقدار هم مجاز خواهد بود.

  • از آنجا که به طور معمول حقوق کارگران ماهیانه پرداخت می شود لذا حقوق و مزایا از جمله اضافه کاری نیز سر ماه محاسبه و پرداخت می شود.

  • بر اساس قانون 83 هر گونه دادن کار اضافی (چه با تمایل خود کارگر یا چه بنا به ضرورت) به افراد نوجوان کمتر که از 18 سال سن دارند، غیر مجاز است و با کسانی که تخلف کنند قانون برخورد خواهد کرد.

  • کار اضافی برای کارگرانی که همه یا بیشتر از نصف ساعت کاری آن ها در ساعات 22 الی 6 بامداد است، بر طبق ماده 61 قوانین کار غیر مجاز است. در این قانون دادن کار اضافی به تمامی کارگرانی که کارهای سخت و خطرناک و شبانه دارند، ممنوع است.

  • توجه کنید که چون مزد یک ساعت کار اضافی 40 درصد بیشتر از مزد همان میزان کار معمولی است، پس نمی ‌توان ساعاتی را که کارگر با تأخیر شروع به کار کرده و یا زودتر از زمان مقرر شده، از کارگاه خارج شده است را با کار اضافی تهاتر کرد. هر کدام از آن ها را باید به شیوه جداگانه محاسبه کرد.

  • در هنگام ضرورت اگر کارگرانی که در حالت عادی شیفت صبح و عصر بوده‌ اند، برای مشغول شدن به کار اضافی در شب طلبیده شوند، باید به این کارگران علاوه بر 40 درصد اضافی برای اضافه کار، 35 درصد هم جهت کار در هنگام شب پرداخت شود.

مزایای اضافه ‌کاری

اضافه ‌کاری بیشتر برای شرکت ها و مؤسسات خصوصی دیده می شود و کارفرما می تواند از این موضوع در جهت کاهش هزینه ها استفاده کند. با توجه به اینکه استخدام و تربیت نیروی جدید برای کارفرما شامل هزینه هایی از قبیل حقوق، بیمه پرسنل، هزینه آموزش، حق سنوات، عیدی  و … را دربر دارد و همچنین باید جوابگوی درخواست های تعداد افراد بیشتری در محیط کار باشد، کارفرما می تواند با ارجاع کار به نیروی کار مؤسسه در زمان هایی غیر از ساعت کار مقرر باعث صرفه جویی در هزینه ها شود و معمولأ کارکنان نیز از این موضوع استقبال می کنند، چرا که اضافه کار می تواند برای کارمند نیز  دستمزد و درآمد بیشتری به همراه داشته باشد. البته باید این موضوع را هم در نظر داشت که معمولأ کارمندان سعی می کنند میزان کار و علاقمندی به کار را بیشتر نشان دهند، تا بتوانند امنیت شغلی بیشتری داشته باشند.

معایب اضافه کاری و عملکرد کارکنان

از اضافه کاری فقط تحت شرایط خاصی می توان استفاده کرد و بر طبق قوانین میزان ساعت های مشخص و محدود با توجه به نوع سختی کار افراد بستگی دارد. بعضأ دیده می شود در شرکت های خصوصی و ادارات دولتی نیروی کار مجبور به انجام اضافه کار می باشد، که این درخواست از جانب کارفرما مطرح می شود، برای این که بتواند تولید بیشتر و درآمد بیشتری برای سازمان ایجاد کند و همچنین در کنار آن  درآمد نیروی کار را بهبود بخشد. گاهأ ممکن است با نارضایتی کارمند همراه باشد و عملکرد کارکنان را تحت تأثیر قرار دهد.

 

معایب اضافه کاری

 

برخی از کارکنان درخواست انجام کار اضافه از کارفرمای خود دارند و این موضوع می تواند بیانگر این مسئله باشد که درآمد این افراد جوابگوی مخارج زندگی آنها نیست. نکته مهم اینکه در زمان انجام اضافه کاری عملکرد کارکنان باید بررسی شود تا افراد از موقعیت و شرایط کاری تحت این عنوان جهت انجام کارهای شخصی سوء استفاده نکنند که در این صورت اضافه کاری نه تنها باعث افزایش راندمان کاری شرکت نمی شود بلکه باعث افزایش هزینه ها نیز خواهد شد.

با بررسی این موضوعات می توان نتیجه گرفت که اگر اضافه کاری در جهت اهداف سازمان و با رضایت نیروی کار انجام شود، باعث پیشرفت سازمان و افزایش سرعت عمل و بهبود محصولات و خدمات شرکت می شود و همچنین این دستمزدها باعث افزایش راندمان کاری و رضایت کارمندان خواهد شد، پس موضوع مهم انتخاب شخص مناسب و علاقمند به کار است.

سخن پایانی

برخی از کارکنان بالفطره سخت کوش و فعال هستند و به کارکردن و پذیرفتن مسئولیت علاقمندند و خودشان بیشتر خواهان اضافه کاری هستند. برخی دیگر از کارکنان هم برای گذران زندگی با توجه به نیازهای مالی درخواست اضافه کار می کنند و یا مجبور به پذیرش پیشنهاد اضافه کار می شوند. بدون شک باید بین این دو دسته  از کارکنان تفاوت قائل شد، چرا که دسته اول مقوله اضافه کاری را لزومأ کار اضافی و با اجبار نمی بینند و تلاش می کنند تا هر مسئولیتی که به عهده آنها گذاشته می شود را به بهترین شکل ممکن انجام دهند.

این موضوع را باید همیشه در نظر داشته باشیم که اولویت با نیروی کار سازمان است و نیروی انسانی مهمترین سرمایه هر سازمانی است.