مسلمأ یکی از مهم ترین موضوعاتی که هر کارمند و کارگر در ادارات دولتی و خصوصی با آن رو به رو  است، نحوه استفاده از مرخصی‌ و روش اجرای آن ‌هاست. مرخصی گرفتن از کارفرمایان یکی از دغدغه ‌های اساسی کارکنان و کارگران به شمار می ‌رود و گاهی پیش آمده که کارکنان برای انجام کاری نیاز ضروری به گرفتن مرخصی داشته اند، اما با مخالفت کارفرمای خود مواجه شده اند؛ در حالی که مطابق قانون گرفتن مرخصی حق بدیهی هر فرد شاغل در طول ایام کاری شخص می باشد.

مفهوم مرخصی چیست و شامل چه افرادی می ‌شود؟

مرخصی عبارت است از حقی که برای کارگر در ترک کار برای روزهای غیر تعطیل در نظر گرفته شده است و این حق از دیرباز برای کارگر و کارمند به رسمیت شناخته شده و در قانون کار جمهوری اسلامی ایران مورد تأکید قرار گرفته است. مرخصی حق قانونی هر فرد شاغل که شرایط دریافت آن را دارد محسوب می شود.

مرخصی یا همان تعطیلیِ کاری (تعطیلی کاری با واژه تعطیل کاری متفاوت است) بخشی از روزهای کاری است که به انتخاب خود شخص شاغل برای انجام امور شخصی مورد استفاده قرار می گیرد. یعنی شاغل برای انجام امور شخصی خود روزهای مشخصی از سال را می تواند در محل کار خود حاضر نشود. تعطیلی کاری فقط در مورد افرادی صدق می کند که به کاری اشتغال دارند و برای آن ها حق بیمه پرداخت می شود.

افرادی که به صورت روزمزد یا ساعتی کار نمی کنند مشمول این قانون نیستند. دسته ای از افراد هم هستند که به صورت پاره وقت و مشاوره ای با کارفرما توافق کرده اند. این افراد بسته به تعداد روزهای توافق شده در ماه و این که برای روزهای حضورشان بیمه پرداخت می شود یا خیر هم وضعیت تعطیلی کاری متفاوتی خواهند داشت.

معمولأ افراد پاره وقت که برایشان بیمه پرداخت نمی شود مرخصی هم ندارند، اما گاهی توافق 3 روز در هفته یا ۱۵ روز در ماه بین کارفرما و کارگر صورت می گیرد که در این صورت کارگر می تواند تقاضای مرخصی استحقاقی به میزان روزهای حضور خود نماید.

انواع مرخصی در قانون کار

در قانون کار روش های مختلفی برای گرفتن مرخصی کارمندان و کارگران وجود دارد که به انواع استحقاقی، ساعتی، روزانه، بدون حقوق، استعلاجی، زایمان، ازدواج، فوت اقوام درجه یک مانند پدر و… تقسیم می‌‌شود. برای آشنایی کامل با قوانین مربوط به انواع مرخصی با ما در این مقاله همراه شوید.

مرخصی استحقاقی یا مرخصی سالانه

مرخصی سالانه یا مرخصی استحقاقی به تعطیلات با حقوق اعطا شده توسط کارفرمایان به کارکنان اطلاق می‌‌شود. در واقع مرخصی استحقاقی روزهایی در ماه است که شاغل می تواند در محل کار حاضر نشده بدون آنکه از حقوق وی کسر شود. اکثریت قریب به اتفاق کشورها امروز قانون حداقل پرداخت مرخصی سالانه را دارند. کارگران برابر قانون کار در هر ماه 2.5 روز مرخصی در کار‌های عادی طلب دارند. این عدد در سال می‌‌شود ۱۹۲ ساعت که معادل ۲۶ روز است. به این مرخصی، مرخصی استحقاقی می‌‌گویند که چهار جمعه در هر ماه هم به آن اضافه می‌‌شود.

قانون استفاده از مرخصی استحقاقی در شرکت های خصوصی و دولتی به نظر کارفرما هم بستگی دارد. گاهی فرد شاغل از مرخصی های خود استفاده نکرده و پول آن را در انتهای سال یا هر 6 ماه از کارفرما می گیرد و یا اینکه برخی کارفرمایان پرسنل را مجبور به استفاده از مرخصی ها کرده و در صورت عدم استفاده به جز ۹ روز آن بقیه مرخصی ها از بین رفته و اصطلاحا می سوزد.

در این قسمت نکات مهمی که در مورد مرخصی استحقاقی وجود دارد برای توضیح داده شده است:

نکات مرخصی استحقاقی طبق قانون کار

روز جمعه، روز تعطیل هفتگی کارگران با استفاده از مزد است. ( ماده 62)

کارگران علاوه بر تمام تعطیلات رسمی کشور یک روز دیگر هم تعطیلند و آن تعطیلی ۱۱ اردیبهشت روز کارگر است که کارفرمایان نباید در این روز کارگران را به خدمت بگیرند یا وادار به کار کنند. ضمن آنکه حقوق و دستمزد و اضافه کار روز تعطیل کارگر باید محاسبه شود. (ماده 63)

مرخصی استحقاقی ۲۶ روز در سال است که با احتساب ۴ روز جمعه ۳۰ روز می‌شود. (ماده ۶۴)

سایر روزهای تعطیل جزء ایام مرخصی محسوب نخواهد شد. (ماده ۶۴ قانون کار)

برای کار کمتر از یک سال مرخصی به نسبت مدت کار محاسبه می‌شود. (ماده ۶۴)

کارگر تنها می ‌تواند ۹ روز از مرخصی سالانه خود را ذخیره نماید. (ماده ۶۶)

در صورت تنظیم مرخصی کارگران (سه ماه آخر هر سال برای سال بعد با تأیید شورای اسلامی کار) در روزهای سال امکان جابجایی مرخصی بین خود کارگران وجود دارد. (ماده ۶۹)

در صورت عدم توافق کارگر و کارفرما در مورد زمان مرخصی کارگر، نظر اداره کار و امور اجتماعی محل لازم الاجراست. (ماده ۶۹)

در صورت بازنشستگی، از کار افتادگی کلی، تعطیلی کارگاه یا فوت کارگر، مطالبات بابت مرخصی استفاده نشده به کارگر یا ورثه پرداخت می‌شود. (ماده ۷۱)

در صورت استعفا و ترک کار، مطالبات بابت مرخصی‌ های باقیمانده به کارگر تعلق نمی ‌گیرد.

نحوه استفاده از مرخصی بدون حقوق کارگران و مدت آن و شرایط برگشت آن ‌ها به کار پس از استفاده از مرخصی با توافق کتبی کارگر یا نماینده قانونی او و کارفرما تعیین می‌‌شود. (ماده ۷۲)

کارگران کارمزد برای روزهای جمعه و تعطیلات رسمی و مرخصی، استحقاق دریافت مزد بر اساس میانگین کارمزد در روزهای کارکرد آخرین ماه را دارند. (ماده ۳۴)

کارگران کارمزد برای روز‌های جمعه و تعطیلات رسمی و مرخصی، استحقاق دریافت مزد را دارند و مأخذ محاسبه میانگین کارمزد آن‌ها در روز‌های کارکرد، آخرین ماه کار آن ‌هاست. مبلغ پرداختی هم نباید کمتر از حداقل مزد قانونی باشد. (ماده ۴۳)

مرخصی ‌های روزهای پنجشنبه، ۴ ساعت در نظر گرفته می‌شود.

نحوه محاسبه مرخصی استحقاقی در مشاغل سخت و زیان آور

به استناد ماده 65 قانون کار مرخصی سالیانه کارگرانی که به کارهای سخت و زیان آور اشتغال دارند 5 هفته در سال و تقریبا ۳ روز در ماه است. ماده ۶۵ قانون کار تصریح دارد که حتی الامکان در مورد این مشاغل استفاده از مرخصی باید در دو نوبت در طول سال و در پایان هر شش ماه کار صورت گیرد.

مشاغل سخت و زیان آور تعریف مشخصی در قانون کار دارند، مثل افرادی که در پست های فشار قوی یا کنار کوره های ذوب کار می کنند. برخی مشاغل هم هستند که به درخواست کارگر یا کارفرما از طرف اداره کار و تأمین اجتماعی و مراکز بهداشت بعد از بررسی تعیین تکلیف می شوند.

 

مشاغل سخت و زیان آور

مرخصی ساعتی چیست و سقف مجاز آن چه میزان است؟

مرخصی ساعتی بخشی از مرخصی استحقاقی بوده و از میزان آن کسر می‌شود و فرد برای برخی کارهای روزانه از آن استفاده می‌کند که در کارگاه‌ها و شرکت‌های مختلف متفاوت است. در برخی شرکت‌ها 2 ساعت و برخی دیگر تا ۵ ساعت و حتی ۶ ساعت در روز هم مجاز است اما در هر صورت جمع مرخصی‌های ساعتی زمانی که به 8 ساعت برسد، یک روز مرخصی محسوب می‌شود. این نوع تعطیلی کاری می تواند انقدر زیاد شود که تمام مرخصی استحقاقی ماهانه را مصرف کند و در پایان ماه دیگر چیزی از تعطیلی کاری نماند.

افراد معمولأ در صورت وجود کارهای خیلی ضروری یا کارهای اداری که نیاز به مراجعه صبح دارد از این نوع تعطیلی کاری استفاده می‌کنند. نکته دیگر اینکه اگر در شرکتی افراد ساعات کاری روز پنجشنبه را موظف باشند در طول هفته پر کنند و به صورت توافقی پنجشنبه تعطیل باشد، بنابراین استفاده از مرخصی استحقاقی در طول هفته نیابد بیشتر از مجموع ساعات کاری موظفی گردد و اگر میزان مرخصی ساعتی بیشتر از کل مرخصی استحقاقی در طول ماه شود در واقع حکم مرخصی بدون حقوق و کسر از کار را خواهد داشت و کارفرما می‌تواند برای آن ساعت بیمه هم پرداخت نکند.

ماده ۷۰ قانون کار می‌‌گوید، مرخصی کمتر از یک روز کار جزء مرخصی ساعتی استحقاقی منظور می‌‌شود. در برخی ادارات و سازمان‌ها عنوان «مرخصی کمتر از 2 ساعت و 3 ساعت» برای انجام کار‌های ضروری کارگران تعریف شده که بیش از آن، مرخصی یک روز کامل محاسبه می‌‌شود.

مرخصی استعلاجی؛ مرخصی ایام بیماری

یکی از مرخصی‌های چالش برانگیز کارگران مرخصی استعلاجی است که مخصوص زمان های بیماری بوده و باید به تأیید سازمان تامین اجتماعی برسد. در قانون کار هیچ محدودیتی برای گرفتن مرخصی استعلاجی کارگران مشمول قانون کار پیش بینی نشده و به هر میزان که پزشک معالج تجویز کرده باشد، امکان استفاده از مرخصی استعلاجی وجود دارد؛ منتها این نوع مرخصی اعم از کوتاه مدت یا بلندمدت تابع ضوابط و مقررات قانون تامین اجتماعی است، به نحوی که مدت مرخصی استعلاجی باید توسط پزشک معتمد و معالج و یا کمیسیون پزشکی سازمان تأمین اجتماعی تأیید شود تا هم جزء سوابق کار و بازنشستگی کارگران به شمار آید و هم مشمول پرداخت غرامت و دستمزد شود. (ماده ۷۴ قانون کار و ۵۹ قانون تأمین اجتماعی).

سقف استعلاجی 4 ماه است ولی اگر پزشک معتمد و شورای عالی پزشکی تأیید کنند و مرخصی به یک سال برسد و بیماری صعب الاعلاج باشد کارگر را بازنشسته می‌کنند. در مرخصی استعلاجی فرد بخشی از حقوق خود را دریافت کرده و این میزان تا ۷۵ درصد حقوق و دستمزد روزانه بدون احتساب اضافه کاری معمول کارگر می باشد.

کارگر بعد از پایان مرخصی استعلاجی با مدارک پزشکی خود به تأمین اجتماعی رجوع کرده و تأمین اجتماعی با بررسی اسناد پزشکی و محاسبه حقوق و دستمزد فرد ۷۵ درصد حقوق و دستمزد روزانه آن را به عنوان حق استعلاجی پرداخت می کند. نوع دیگر مرخصی استعلاجی مربوط به حوادث ناشی از کار است در این حالت کارفرما و تأمین اجتماعی موظف هستند که ۱۰۰ درصد حقوق و دستمزد روزانه کارگر را بپردازند و کارفرما باید حق بیمه کارگر را تا پایان ایام تعطیلی کاری پرداخت کرده و این دوران جزء سابقه کار وی هم محسوب می شود.

چیزی که کارگر حادثه دیده حتما باید در نظر بگیرد تا بتواند از مرخصی استعلاجی در زمان درمان استفاده کند ارسال اسناد و مدارک پزشکی و فرم حادثه در موعد مقرر به اداره کار و سازمان تأمین اجتماعی می باشد. فرم حادثه ناشی از کار و اسناد استعلاجی باید حداکثر ظرف 3 روز بعد از وقوع حادثه به تأمین اجتماعی و اداره کار ارسال شود و در پایان تعطیلی کاری هم کارگر شخصأ به تأمین اجتماعی مراجعه و مراحل قانونی را طی کند.

مرخصی ازدواج و مرخصی فوت نزدیکان کارگر

قانون کار برای حمایت عاطفی از اشخاص آسیب دیده یا افرادی که ازدواج می کنند ضمن آن که در هنگام ازدواج به عنوان هدیه برای بیمه شده مبلغی را در نظر می گیرد، ۳ روز مرخصی هم برای این اشخاص در نظر گرفته است. این ۳ روز تعطیلی کاری برای ازدواج خود شخص و یا فوت بستگان درجه یک تعلق می گیرد. این نوع مرخصی با مرخصی استحقاقی سالانه کارگران بی ارتباط بوده و جداگانه محاسبه می‌شود. ضمناً زمان استفاده از این ۳ روز طبق ماده ۷۳ قانون کار همزمان با فوت همسر، پدر، مادر و فرزندان و یا ازدواج دائم بوده و قابل انتقال و استفاده در زمان ‌های دیگر نیست.

طبق قانون شخص از همه حقوق و مزایای قانونی خود برخوردار بوده و جزء روزهای کاری وی محسوب می شود. ضمن دریافت حقوق خود به صورت کامل سایر مزایای قانونی هم در پایان سال مثل عیدی، سنوات و غیره هم برای این ۳ روز محاسبه و پرداخت می شود.

به طور کلی نحوه استفاده از تعطیلی های کاری و جزئیات قانونی آن باید مورد توجه همه کارفرمایان باشد چه کارگر از این حقوق مطلع بوده و چه مطلع نباشد باید از طرف کارفرما رعایت شود. در صورتی که کارفرما به هر دلیلی این حقوق را رعایت نکند کارگر و فرد شاغل می توانند به اداره کار شکایت کرده و با ارائه اسناد و مدارک کارکرد خود در آن شرکت در صورت اثبات ادعا کارفرما موظف به پرداخت حق و حقوق آن خواهد شد.

مرخصی بین التعطیلی کارکنان

گاهی برای مثال بعد از تعطیلی جمعه، یکشنبه و دوشنبه هم تعطیل رسمی اعلام می شود و شاغل تمایل دارد که شنبه را هم از تعطیلی کاری استفاده کند. در صورت انجام این کار، روزهای یکشنبه و دوشنبه تعطیل رسمی بوده اما شنبه جزء مرخصی استحقاقی فرد محسوب شده و از آن کسر می‌گردد که اصلاحأ در قانون مرخصی بین التعطیلی گفته می‌شود.

مرخصی بدون حقوق

مرخصی بدون حقوق حداکثر ۲ سال است. در طول مرخصی بدون حقوق قرارداد کار به حال تعلیق در می ‌آید و پس از مرخصی، کارگر به کار سابق خود باز می‌گردد. ماده ۱۶ قانون کار درباره مرخصی بدون حقوق است. استفاده از این مرخصی باید با موافقت کارفرما صورت بگیرد، چون نظر قانونگذار در خصوص قرارداد کارگرانی که مطابق این قانون از مرخصی تحصیلی یا دیگر مرخصی‌ های بدون حقوق استفاده می ‌کنند، این است که قرارداد کار به حال تعلیق در آید و پس از آن کارگر به کار سابق باز گردد.

موارد استفاده از مرخصی بدون حقوق شامل تحصیل، انجام سفر‌های طولانی، امور شخصی، گرفتاری ‌های خانوادگی، تغییر کار و گذراندن دوره آزمایشی برای کار جدید است. مرخصی بدون حقوق حداکثر 2 سال است که در صورت استفاده از مرخصی تحصیلی، به مدت 2 سال دیگر قابل تمدید است.

از مرخصی ‌های بدون حقوق، مرخصی تحصیلی است که به مدت 2 سال دیگر قابل تمدید است. در موارد فوق باید درخواست به کارفرما ارائه و مورد موافقت وی قرار گیرد. چنانچه کارگر استحقاقی نداشته باشد و از طرفی نیاز به مرخصی داشته باشد مجاز است با موافقت مسئول ذیربط از مرخصی بدون حقوق استفاده نماید و سقف استفاده از آن در طول سال، یک ماه است.

در این تعطیلی کاری حقوق و مزایایی به شخص از جمله حقوق ماهانه، بیمه، عیدی و سنوات و بن و سایر موارد تعلق نمی گیرد و فقی طبق توافق شخص می تواند پس از پایان مدت تعطیلی کاری به سر کار خود برگردد.

مرخصی حج از انواع مرخصی بدون حقوق

ماده ۶۷ قانون کار می ‌گوید، هر کارگر حق دارد در تمام مدت کار خود تنها برای یک نوبت به منظور ادای فریضه حج واجب تمتع یک ماه مرخصی بگیرد. کارگر می ‌تواند از ۳۰ روز مرخصی تحت عنوان مرخصی استحقاقی به شرطی که ۳۰ روز مرخصی ذخیره داشته باشد، بهره ‌مند شود و چنانچه مرخصی طلب نداشته باشد از مرخصی بدون حقوق استفاده کند.

مرخصی زایمان

مرخصی زایمان مرخصی ایام بارداری و شیر دهی مادر بوده و البته در قانون فعلی مدتی هم برای پدر تعطیلی کاری با این عنوان در نظر گرفته شده است. این نوع تعطیلی کاری حداکثر  ۶ ماه است و خانم ها می توانند قبل از زایمان و یا بعد از زایمان از آن استفاده کنند، یعنی می توانند بخشی از آن را در ماه های پایانی بارداری و بخشی دیگر را بعد از زایمان استفاده کنند و حقوق و مزایا هم به آن تعلق می گیرد.

حقوق این ایام توسط سازمان تأمین اجتماعی پرداخت می‌شود و کارفرما در لیست وارد می‌کند. بر اساس تبصره ۱ ماده ۷۵ قانون کار پس از پایان مرخصی زایمان، کارگر زن به کار سابق خود باز می‌گردد و این مدت با تأیید سازمان تأمین اجتماعی جزء سوابق خدمت وی محسوب می‌شود.

خانم ها پس از اتمام دوران تعطیلی کاری باید به سازمان تأمین اجتماعی مراجعه کرده و برای دریافت حق و حقوق خود اقدام نمایند. ضمن آن که کارفرما اجازه اخراج شخص را نداشته و موظف است پس از پایان تعطیلی کاری وی را به کار برگرداند مگر آن که خود فرد تمایلی به بازگشت نداشته باشد.

مرخصی پاس شیر

بر اساس ماده ۶ قانون ترویج تغذیه نوزاد با شیر مادر و نیز حمایت از مادران شیرده، کارگر زن مجاز است برای مدت 2 سال یعنی تا 2 سالگی نوزاد روزانه به مدت یک ساعت از مرخصی ساعتی به منظور شیردهی به نوزاد استفاده کند. لازم به ذکر است که این زمان می ‌تواند در ابتدای شروع ساعت کاری و یا در انتهای ساعات کاری در نظر گرفته شود. ضمناً برای مادرانی که صاحب فرزندان دو قلو یا چند قلو هستند روزانه به مدت دو ساعت از مرخصی ساعتی می‌ توانند برخوردار شوند.

آیا مبلغ مرخصی به ورثه کارگر تعلق می ‌گیرد؟

در صورت فوت کارگر میزان مرخصی باقیمانده وی بر حسب حقوق روزانه محاسبه و به ورثه آن پرداخت می‌شود، البته برای دریافت این مبلغ باید مراحل قانونی وراثت طی گردیده و تعداد وراث و یا قیم آن‌ها کاملأ مشخص باشد و مبلغ طبق قانون به آن‌ها پرداخت می‌شود.

البته اگر روزهای ذخیره داشته باشد و در غیر این صورت چیزی به ورثه تعلق نخواهد گرفت. در صورت از کارافتادگی کارگر و یا بازنشستگی یا تعطیلی کارگاه میزان مرخصی‌های باقیمانده محاسبه و به فرد پرداخت می‌شود. پرداخت مبلغ تعطیلی کاری در این مواقع به صورت جداگانه صورت نمی‌گیرد بلکه در کنار محاسبه سایر حق و حقوق کارگر این موضوع هم بررسی و محاسبه شده و به مجموع طلب شخص افزوده می‌شود.

مرخصی‌ های استفاده نشده کارگران

طبق ماده ۶۶ قانون کار، فرد شاغل نمی‌ تواند بیشتر از ۹ روز از مرخصی استحقاقی سالیانه خود را ذخیره کند و برای سال بعد نگه دارد. اگر کارگر و یا کارمندی در طول سال از مرخصی های استحقاقی خود استفاده نکند، می ‌تواند کل مبلغ مربوط به مرخصی خود را از کارفرما دریافت کند، اما اگر بخواهد مرخصی های خود را برای سال بعد ذخیره کند فقط ۹ روز آن را می تواند نگه دارد و بقیه آن باید در پایان سال به فرد شاغل پرداخت شود.

مرخصی همواره به عنوان یک عامل تشویقی برای کارگران و کارمندان به حساب می آید و همکاری کارفرمایان با آن ‌ها برای استفاده از مرخصی در این زمینه راه گشاست. رفتن کارمندان به مرخصی سبب افزایش انرژی و روحیه‌ آن ‌ها خواهد شد و می توانند با خلاقیت بیشتری مسائل و موضوعات مربوط به کار خود را پیش ببرند.